Vandringar med Leikeleica III

Mange meiner Garborg ville snudd seg i grava.

30. juli: Det er mange som meiner Arne Garborg ville snudd seg i grava, hadde han sett utsikten frå Knudaheiå no. Garborg, som sjølv stod i skjæringspunktet mellom det tradisjonsbundne, idealistiske og det moderne, realistiske, kva ville han ha sagt no? Granittandletet av bilethoggaren Hugo Frank Wathne er uutgrunneleg. I ti år, sidan Garborgjubileet i 2001, har tenkjaren vendt blikket mot myrullandskapet til Veslemøy, men kor skal Veslemøy gå for å plukka myrull no? Konfliktar kring bruken av landskapet er tema for ei svært leseverdig masteroppgåve i sosialantropologi, nettopp om vindmøllene på Høg-Jæren.
Heile oppgåva av Ånund Nerheim finn du her på nettet:

Hulda og Aadne ligg side om side på Knudaheiå.

29. juli: – All denne fagre utsyn! sa Arne Garborg, der han ligg på Knudaheiå. Hulda trong ti år ekstra til å koma til same plassen, slik enkjers vis ofte er. Sterke vener sytte for at dei kom saman dit. Og truleg gjekk ein geistleg føre og vigsla. Gravhaugen ved hytta til den store diktaren, mannen som gjorde diktaren på Holmen meir enn rangen stridig, har sett seg i minnet alt frå barndommen, med denne gravrøysa i landskapet, då slekta vart dregen med for å sjå på hyttestasen til europearen Garborg.

Steingarden har vind i gardhol.

28. juli: Eit populært band frå 80-talet,Vind i gardhol, er igjen ute på vegane på Jæren for å spela denne sommaren. Dei hadde nett konsert på Bryne og den første laurdagen i august kjem bandet til naboen, på hageparty, fortel ein annan nabo. Men då er vi nok atter heimkomne. Men kva er heime? Er det å vera inne eller ute? Er det å sitja mellom vegger og termopan, eller er det å dra kjensel på silkestrå og tepperot attmed eit gardhol?

Nett denne dagen stod toget stille ei stund.

27. juli: Jærbanen susar forbi i 130 km i timen på strekninga Stavanger - Egersund. Men akkurat denne dagen var det ei dødsulykke lenger framme og då stod toget stille før det igjen sette opp farten. Jernbanesporet er nyleg rusta opp og nye stasjonar er komne til inne ved Stavanger, med stilfulle perrongar like i strandkanten. Bruer og undergangar er godt sikra, men det kan framleis skje uventa ting midt på blanke dagen. Då må toget stå stille, før det igjen glir framover i vanleg marsjfart og knytter menneska i regionen saman.

Antiparasit Farveløs vart frakta langt, langt vekk.

26. juli: Antiparasit Farveløs har levd skjult i kjellaren i minst 40 år. Det er på tide han kjem opp. Gjennom eit halvgått liv har han ikkje gjort anna enn å jaga parasittar: Mugg og sopp og sånt. No tykte vi det var nok. Vi køyrde han til Miljøstasjonen, der han vart for evig deponert. Ein mann der samla på messing og anna metall, og selde det vidare. Men for Antiparasit Farveløs var nok løpet køyrt. Ein antifargeklatt vart sett på plass for å bli frakta langt, langt vekk.

I byggjefeltet Kvile i tet kan ein kvila på sine laurbær.

25. juli: Nærbøbuen har kalla ein av sine sovebyar Kvile i tet. Her skal eliten kvila på laurbæra, skal vi tru skiltet, og det fotografiske beviset talar for seg. Men finst det kvile i tet? kan ein undra seg. Og om ein kviler litt på laurbæra, er ein så framleis i tet? Slikt kan ein undrast på ein måndags morgon.

Nokre sprer hat, men mange fleire sprer kjærleik.

– Om éin mann kan visa så mykje hat, tenk på kor mykje kjærleik vi kan visa saman!

Vi går langs havreåkeren i strandbeltet på Ogna.

23. juli: Vi går langs havreåkeren i strandbeltet på Ogna. Det er ikkje langt til Brusand, der Hitlertennene framleis står i sanden langs riksveg 44, steinar reiste av nazistane som skyttarvern i tilfelle invasjonen frå England kom. Ein son i Oslo har nett ringt, så vi veit om terroråtaket i Oslo. Men klokka fire denne fredagen veit vi ikkje så mykje meir. I dag er vi eit land i sorg, etter ein ufatteleg tragedie, større enn vi kan fatta. Dette råka oss like i hjartet. Havreåkeren står med sine blonde aks: Her er mat nok og plass nok for alle! Knausane reiser seg med sine runde former, solide. Her er barskt, men den gjestmilde havreåkeren, på staden der det i fjor var gulrøter, viftar med aksa som for å fortelja at her, her har du, menneske, alt du treng.

Fugleparken har bydd på fuglar og tre på Nærbø sidan 1937.

22. juli: Mi gamle mor er med til fugleparken. Vi kan ikkje vinna gull, men vi kan vinna sølv. Frå 13 års alder var mor mi stølsjente i mange lange somrar, og gjennom eit langt liv har ho bore minna frå livet i fjellet med seg. Rett etter krigen tok ho artium. Studenthua bar ho stolt til sunnfjordbunaden. I sommar fann vi hua heil og fin i ei øskje på loftet. Som ung sat mor mi på Postgirokontoret i Oslo, seinare vart ho mor til oss seks. Ein gong på slutten av syttitalet tok ho til som underbetalt, men alltid samvitsfullt hardtarbeidande funksjonær i Norges Brannkasse, med ein avdanka lensmannsbetjent som næraste sjef. Med ein gjennomsnittsalder på over 80 heldt Lærbrekk Kvinneforening det gåande på overtid, med mor mi som skrivar og referent.

– U æ kje fysen, mor mi!

Når Pushwagner stiller ut, er det berre å setja seg ned.

21. juli: 70-åringen Terje Brofos, alias Pushwagner, held i sommar utstilling på Hå gamle prestegard. Det er ei tankevekkjande utstilling av den gamle rabulisten. Utstillingslokalet ved det gamle fyret på Obrestad, der dei i slutten av trettiåra hadde eigen hoppbakke og arrangerte store skirenn, har i dei siste åra utmerka seg med ei rekkje store utstillingar, som no sist Amerikanske bilder av Jacob Holdt og Pushwagner. Dei viser vårt moderne samfunn, både fargerikt og grelt. Her er det berre å setja seg ned.
Les kva Jærbladet skriv om utstillinga:

Steingard, rundballar og vindmøller.

20. juli: Steingard, rundballar og vindmøller er no tre viktige element i landskapet på Jæren. Dei to første er jord- og handfaste, tunge nok til å liggja roleg. Vindmøllene står med fast grunn på slank men solid sokkel. Dei liknar litt på jetfly som har råka ut for trældom, sidan dei ikkje kjem seg nokon stad trass all vinden. Berre måka kan dra dit ho vil.

Vindmøllene er no ein heil hær.

19. juli: Oppe på Høg-Jæren har vindmøllene skote opp på rekke og rad i vår, til dei no er ein heil hær som kan få ei Don Quixote til å måpa. Jærens eldste kraft blir spunnen opp til rein energi. Det er eit tidsspørsmål før ein òg kan utnytta eimen som ligg over landskapet vinter, vår, sommar og haust, med røyrledningar frå dei store fellesfjøsa, slik at gyllen blir kombinert med vindkraft til eit kraftfullt vind-metananlegg, slik det i grunnen har vore skikken på Jæren i uminnelege tider.
– Ramnungar ropar, og du gjev dei mette. Hungrande hopar til ditt bord vert sette! syng salmediktaren.

Dei mange potetene skal tena dei få.

18. juli: Er det noko nytt å seia om potetblomsten i år? Ikkje anna enn at han står i flor i si fure. Og det er ikkje så lite, berre det. Saman er vi mange! seier potetene frampå hausten, men det hjelper ikkje for storleiken på 1.maitoga på Jæren. Potetene skal rett til ICA, Domus, Kiwi og Rema, til dei få.

Traktoren blir større, bondeflokken mindre.

17. juli: Nede på Jæren er Norges Bygdeungdomslag (NBU) nett ferdige med sitt landsstemne på Nærland. Organisasjonen har 5 200 medlemmer fordelt på 85 lag i 11 fylke, skriv dei på nettsida si. På jærsk morenejord har dei halde på med eit vidt spekter av aktivitetar i ei veke, og om kveldane har køntripreget lagt seg over campingskogen. Dei var heldige med vêret, men no nærmar vi oss hundedagane med raske steg i gummistøvlar. Utpå hausten kan det tenkjast vi må finna dykkarmaska fram for å henta opp kålrabien. For traktorane dei har no søkkt lettare ned enn før. På bondelandet registrerer vi at traktoren blir større, bondeflokken mindre. Sjølv om NBU framleis har eit pynteleg medlemstal.
Her finn du nettsida til NBU, med nytt frå stemnet.

Familien Svane på tur.

16. juli: – Den eine fór i havørna, seier faren fortvila. Men dei har seks att. Mora freser ved alle tenkjelege tilnærmingar.

Båtane ligg lenge i hamn mellom kvar gong dei er utpå.

15. juli: Opsangervågen ligg roleg med store og små idyllar. Ved kaiar og bryggjer ligg treskøytene til brørne Hammarø og duppar. Snart kjem det ein robåt inn på sida av ei stolt fiskeskøyte, så er det gjerne litt maling eller lakk som skal på plass. Den som skaffar seg trebåt får noko å gjera på. Men andre har meir praktiske skal mellom seg og sjøen. Vel er det så at båtane ligg lenge i hamn mellom kvar gong dei er utpå, men når dei ein vakker dag glir ut, kan dei ta både til høgre og venstre i sundet, eller beint fram. Der ute rår den store fridommen.

Ein liten husmannsplass låg vakkert til.

14. juli: Når du går frå Reset og ned mot Opsangervågen, kjem du over elva som går frå vatnet og ned til sjøen. Der går elva i byks og fossefall og det er bygd laksetrapper. Eit ærverdig skipsbyggjeri låg lenge inst i vågen, bygd på protestantisk etikk. Ein liten husmannsplass låg vakkert til og tente seinare som hytte nokre år. Enno rår idyllen over nokre av grasbakkane i Sundebygda, der båtbyggjarkunsten skal ærast med eit eige senter. Lokalpolitikarane vil ha meir ansvar og bestemma utforminga av strandsona, med sin karakteristiske og velutvikla estetiske sans.

Det er ikkje lenger til månen enn til Halsnøy.

13. juli: Vener som bed deg koma og sitja ved stokkelden deira ei sommarnatt kan visa deg ein flik av universet. Du veit det er langt til månen, men det er ikkje lenger enn til Halsnøy. Og det er heilt gratis å sjå på månen, enno. Ingen har til no funne på å leggja avgift på bålet som slikkar stokkane og held kroppen varm når himmelen er klar og temperaturen fell. Å sitja der ved bålet er ein rikdom som fyller oss menneske med anna enn det vi har i skap og skuffer og som det ikkje er sikkert vi rekk å ta fram igjen ein gong til. Vi har kanskje ein tikronesmynt frå gamle dagar, pakka ned i gullsmedvatt. Den kan vi ta fram ein gong i ny og ne og han blenkjer som månen som kjem fram når han vil. Denne natta ville månen det meste.

– Du er ikkje deprimert, du er distrahert! seier Facundo Cabral.

12. juli: Den folkekjære argentiske trubaduren Facundo Cabral vart skoten på veg til flyplassen i Guatemala By laurdag morgon, i eit godt planlagt attentat. Mykje tyder på at det var impresarioen hans dei kriminelle var ute etter. Presidenten erklærte tre dagars landesorg. Den gamle vismannen, nær blind, var så glad i alle gledene livet byr på. Når gråfargane og dei svarte skuggane snik seg innpå, kunne han seia:
– Du er ikkje deprimert, du er distrahert!
Det blir fortalt at han som ni år gammal gategut greidde å møta Evita Perón, som han ba om arbeid til mor si.
– Endeleg ein som bed om arbeid og ikkje allmisser! sa ho.
Og det blir fortalt at då han no nett kom til Sankt Peters port med songen sin, Eg er ikkje herifrå, heller ikkje derifrå, så svara Sankt Peter:
– Jau, du høyrer til her!

Sommarblomster i spiral på John Colletts plass.

11. juli: Løkka på John Colletts plass minner bybuarane om at det er jorda vi lever av, sjølv i byane. Det har parselldyrkarane i Ullevål Hageby alltid visst. Lenge trudde vi òg at var vi på ein framand plass, fann vi alltid ein telefonkiosk vi kunne ringja frå. No kan vi alltids få tak i pizzaombodet, same kor vi er. Men dei som liker installasjonen på snora og vil støtta den, kan leggja pengar i den kvite postkassen, og vips, så kjem det ein sommarblomst planta i spiralmønster, der på John Colletts plass.

Innbyggjarane ved Ullevål hageby seier frå.

10. juli: – Drep meg, Herre Konge, men ikkje med graut! var det visst ein som sa. Innbyggjarane ved Ullevål Hageby seier om lag det same om alle matkjedebutikkane som dukkar opp i nærområdet deira. Dei er så leie av mat at dei kan ikkje få sagt det. Eller, det gjer dei visst likevel. Dei seier frå med ein artig installasjon på John Colletts plass i Oslo. Der heng det flak på flak med argument på snor, for kvifor ein heller bør ta vare på bokhandelen og ein liten kafé. Meir om plassen i morgon.

Denne mopeden i Bergen har gode hjul.

9. juli: Denne mopeden i Bergen har gode hjul. Det er noko av det beste vi no kan seia om køyredoningen, der han står ved ein kontainar. Gode hjul er viktige i så vel oppover- som nedoverbakkar. Vel har mopeden sine manglar, det er så. Men gode hjul har han og gode hjul er gode å ha, sjølv om ein står ved ein kontainar, ikkje så langt frå bybanen. – Gode skinner, gode skinner, seier bybanen, der han glir fram. Med hjul som ikkje punkterer, dei er sikrare. Mopeden ved kontainaren er nok utsett. Ein ruskete av desse sommarkveldane kan det nok henda at nokon kjem luskande med kniv for å skjera i dei fine hjula denne mopeden så stolt viser fram. Då er det nok over.

Bak ein blomstrande hyllebusk står det gamle naustet.

8. juli: Bak ein blomstrande hyllebusk står det gamle naustet, med taket tungt lesst av kvinnhersk byggjeskikk. Dei som har lagt hellene visste kor dei ville leia ofsedropane. Men tida går og av og til må stolpar og vegger gi tapt. Ikkje så med dette naustet, nei! Her er det i tillegg oppmurt gråstein som kan liggja på sin plass i mange hundre år. Synd om det berre er for å ta vare på eit plastspann og ei gummimadrass.

Vaktbikkjer og ventebikkjer med namn.

7. juli: Vaktbikkjer og ventebikkjer, hundane varslar om nokon kjem. Dei har følgt oss frå buplass til buplass, dei har funne seg til rette. I byte mot den store fridommen på steppene har dei fått rosa og lyseblått halsband og namn dei lyder når dei blir kalla på. Dei er forlengjing av sansane vi eingong hadde, dei ventar alltid på at noko skal henda. Det skal ikkje meir enn ei kongle til, så har dei det kjekt. Ein solstråle, så strekkjer den vesle ut sine lemmer fornøgd, eller ein regnskur, så spring dei heim som piska skinn. 

Det hender at eit blad snur i vinden.

6. juli: Det hender at eit blad snur i vinden og det kjem fram ein uventa farge. Ein indianar i Amazonas som heitte Maitá vart ein gong skulda for tjuveri. Stammehøvdingen dømde han til å tømma ein liten innsjø med ei bøtte av fletta siv. Det gjekk ikkje lenge før Maitá måtte innsjå at han måtte streva med jobben resten av sitt liv. Men ein fe i skogen visste at Maitá var uskuldig og viste han gummitreet. Med eit tynt lag av det vasstette materialet snudde lykka seg for Maitá og ein stor fest vart halden i glede over at løyndommen til gummitreet var oppdaga.

Nedbøren har sett sitt preg på revebjellene.

5. juli: Ein sommar med rikeleg med nedbør set sitt preg på revebjellene. Skogen har lagt sine store rotsystem ut som drenering og syg opp vatnet. Her blir det emne for ein snikkar, eller ved til vinteren. I sumpen mellom oldergreinene trivst flåtten og andre trugsmål mot vår levemåte. Men eiketømmeret har i si tid ført oss over havet, balsaflåtar har frakta oss over oseana, papyrusen har gitt oss noko å skriva på. Vi var komne ned frå trea i god tid før den store idrettskonkurransen på steppene og kvinnene våre hadde lært seg å spinna lin.

Dei som bygde landet budde lenge i telt.

4. juli: Dei som bygde landet budde lenge i telt. Det gamle Televerket hadde gråkvite telt som stod i fleire tiår over grøftene. Det var alt anna enn breiband der nede. Men kom det ein telefon, kom naboen, presten, hoppande som ein hare over fotballøkka. – Det er telefon! sa han. Var det rikstelefon, sette faderen opp farten. Det vart for alvor fart over pyramidebyggjinga i Egypt då farao Tutankamon skulle ha seg eit passeleg gravkammer i 18-årsalderen, og jammen vart det fart over teleutbyggjinga òg, berre Baksaasen fekk seg eit høveleg påslag.

Veg i vellinga for gutane i Skånevik.

3. juli: Desse gutane i Skånevik veit å verdsetja flaskepanten, her får han føter å gå på. Med bossekkane fulle av flasker og boksar langar dei opp striten. Var det nokon som sa at dei unge ikkje har næringsvit? Det gjeld ikkje for gutane i den tidlegare brislingbygda, med eige Motormuseum.

Hytter og hus, men ingen borge.

2. juli: Hytter og hus, men ingen borge, seier diktaren om korleis vi er vane med å ha det her i landet. Nede i Sundevågen står eit lite hus med dropeskifer på taket, eit slikt tak vi alltid teikna når vi skulle teikna hus på skulen. Men då vi skulle teikna huset der Jesus lækte den lamme mannen, teikna vi flatt tak fordi vi fekk opplyst at det var slik det var der, i Kapernaum. Det er òg meir praktisk med eit flatt tak om du skal fira ein lam mann ned. Men det er ikkje så ofte dette trengst her på Vestlandet. Og mønetaket eignar seg betre i vestlandsvêr.

Samfunnshuset har bore våre verdiar i kledeleg kommunegrønt og grått.

1.juli: Samfunnshuset har bore våre verdiar i kledeleg kommunegrønt og grått. Vi inntek nære på perspektivet til periskopet og kjenner oss litt som ein austtysk spion som ligg og lurer bak ei krukke. No skal det bli sving på Kulturhuset! Det grå skal gå over i det blå. Men det blir fortalt, utan at vi har sjekka om det er sant, at det inne på Varaldsøy budde ein gammal og skral mann som ein gong hadde besøk av ordførar Synnøve ved sjukesenga si. – Du må for all del syta for at det ikkje blir noko av dette kulturhuset! var mellom dei siste orda han sa her på jorda. Det er så mang ein strid vi fører her i verda før nokon grev opp for oss.